ASAL USUL KUTHO PATI (VERSI BASA JAWA)

Ing Pantai Lor Pulo Jawa ( Pantura ), sekitar Gunung Muria bagian Wetan, ana penguasa sing kasebut Adipati, wilayah kekuasaane kasebut kadipaten. Ana penguasa loro jaman iku yaiku kadipaten Paranggaruda lan kadipaten Carangsoka. Kadipaten Paranggaruda dipimpin Adipati Yudhapati, wilayahe saka kali Juwana mengidul nganti pegunungan gamping lor batesan karo wilayah kabupaten Grobogan. Yudhapati nduweni putra jenenge Raden Jasari.

Sawetara iku, kadipaten Carangsoka dipimpin dening adipati Puspa Andungjaya, wilayahe saka lor kali Juwana nganti Pantai Lor Jawa Tengah bagian Wetan. Adipati Carangsoka nduwe anak wadon jenenge Rara Rayungwulan.

Kacarita, lelorone kadipaten iku urip rukun padha ngurmati siji lan sijine. Kanggo nglestarekake pasedulurane, penguasa Kadipaten sarujuk ndaupake putra lan putrine.

Adipati Paranggaruda ngirim utusane nglamar Rara Rayungwulan, putrine Adipati Carangsoka. Lamarane ditampa, nanging calon penganten putrid njaluk bebana supaya ing acara pahargyan boja wiwaha dhaup dimeriahake pagelaran wayang kanthi dalang kondhang sing jenenge Sapanyana.

Kanggo nglurusake bebana iku Adipati Paranggaruda yaiku Adipati Yudhapati nugasake Yuyurumpung, penggedhe ing Paranggaruda. Kanggo nglaksanakake tugase, Yuyurumpung niat nglumpuhake wibawa kadipaten Carangsoka kanthi cara nguasai pusaka piyandele kadipaten Carangsoka pusaka keris rambut pinutung lan kuluk kadigoro sing diduweni raden Sukmayana, penggene Majasemi, salah sijine bagian kadipaten Carangsoka.

Pusaka loro kasil kajupuk kanthi bantuan Sondong Majeruk, wong sekti ing Paranggaruda. Nanging sak durunge diwenehake Yuyurumpung, pusaka loro bisa direbut dening Sondong Makarti sala Wedari. Wasana Sondong Majeruk mati, pusaka keris rambut pinutung lan kuluk kanigara diaturake Raden Sukmayana.

Sanadyan mangkana Yuyurumpung kasil nerusake tugase nggoleki dhalang sapanyana supaya dhaupe putra adipati parang garuda lan putrine adipati Gatangsoko bisa kaleksanan. Nanging ngepasi acara resepsi nembe kawiwitan, penganten putri ninggalake kursi penganten menyang panggon lan mlayu karo dhalang Sapanyana saengga dhaupe Raden Jasati lan Rara Rayungwulan ora sida dileksanakake.

Adipati Yudhapati rumengsa diasorake, akhire mutusake memungsuhan karo adhipati puspa andungjaya. Kadipaten loro sing rikala semana urip rukun akhire perang. Ana ing paperangan iku, pemimpin prajurit kadipaten Carangsoka, Raden Sukmayana gugur lan digentani adhike yaiku Raden Kembangjaya. Kanthi dibantu dalang Sapanyana sing nggunakake pusaka sekti, kasil menang ana ing paperangan lawan kadipaten Paranggaruda. Adipati Paranggaruda Yudhapati lan putrane Raden Jasari gugur. Karana jasane Raden Kembangjaya didhaupake karo Rr. Rayungwulan lan diangkat ngganteni Yudhapati dadi adipati, dalang Sapanyana diangkat dadi patih kanthi gelar Singasari. Kanggo ngatur pemerintahan sing ditambah amba ngidul, adipati R. Kembangjaya mindahake pusat pemerintahan ana ing desa Kemiri kanthi ngganti dadi kadipaten Pesantrenan lan jejuluk adipati Jayakusuma. Raden Jayakusuma nduweni putra jenenge Raden Tambranegara.

Kanggo ngembangake pembangunan lan pemerintahan, Raden Tambranegara mindahaken pusat pemerintahan sing sakdurunge ana ing Kemiri arah ngulon ing desa Kaborongan, jeneng Pesantenan uga diganti dadi Kadipaten Pati.

Dumadosipun Nama Kutha Pati

Raden Kembang Jaya kawisudha dados Adipati Carangsoka nggantos palenggahanipun ingkang rama marasepuh kanthi gelar asma Adipati Jaya Kusuma. Sawatawis wekdal Sang Adipati lerem ing Kadipaten Carangsoka ing tlatah Wedarijaksa, panjenganipun lajeng dhawuh dhateng para kawula Carangsoka supados  bidhal dhateng wana Kemiri.

            Saksampunipun nyuwun pangesu dhateng marasepuh, saha pamit ingkeng garwa kinasih sesilih Dewi Rayung wulan, Sang Adipati tuwin para pandherek bidhal sesarengan tumuju dhateng wana Kemiri. Adipati Jaya Kusuma nitih turangga, makatena ugi Patih Sapanyana. Dene para pandherek sanesipun naming numpak sukunipun piyambak – piyambak alias mlampah.

            Wana Kemiri wekdal sewau taksih awujuf alas bebandhotan, singit, lan gawat kaliwat – liwat, akeh sato galak kadosta simo,bruwang, sawer upas kadosta king kobra, celeng sak genjik – genjike, segawon alas an utawi serigala lsp. Dipun wastani singit jalaran taksih kathah jin – jin ingkang remen ngganggu damelipun manungsa. Gendruwo, banasapati, sundel boleh, engklek – engklek balung lan lelembut sanesipun ugi taksih kathah cumondhok ing ngriku. Sadaya remen ngganggu tumindakipun manungsa.

            Kacariyos nalikanipun babat alas menika kathah kedadosan ingkang aneh – aneh. Umpaminipun, wit – witan sampun dipuntegor ambruk, ee lha dalah, ngadeg maneh. Dipuntegor malih wangsul ngadeg malih. Ananging Sang Adipati minangka salah satunggaling janma kang linuwih, ateges gadhah piyandel ngelmu ingkang cekap. Kanthi pusaka keris rambut pinutung saha kuluk kanigara, ugi kabantu dening Patih Sapanyana, bangsa alus sedaya teluk, tundhuk, manut dhateng kersanipun Sang Adipati. Kanthi makaten, pramila boten antawis dangu sampun rampung anggenipun babat alas.

            Kangge ngicalaken raos lungrah, lan sayah Sang Adipati kadherekaken Patih Sapanyana tedhak ameng – ameng sakanan – keringipun papan mriku. Panjenganipun pinanggih bakul dhawet.

            “ Kowe sapa jenengem, lan saka ngendi omahem, uga dodolan apa iki?” Sang Adipati paring pandangu dhateng baku dhawet menika kanthi dialek ndesane.

“ Nami kula Enggok, ndara. Kula saking dhusun Winong Kidul, ndara. Kula sadeyan dhawet, ndara!” Enggok bakul dhawet paring wangsulan katur dhateng Sang Adipati.

“ Biasane sing tuku sapa, wong ning tengah alas, ora ana wong ning kene!” Pandangunipun Patih Sapanyana.

“ Nggih, nembe dinten niki kula sadeyan dhawet, amargi mireng menawi ndara Adipati badhe babat alas kemiri. Marga dara menawi kersan ngunjuk dhawet damelan kula,” Enggok ngaturi dhateng Adipati Jayakusuma saha Patih Sapanyana kanthi andhap asor.

“ Coba aku ngersakake ngunjuk sakcangkir ae!” Patih Sapanyana dhawuhi Enggok.

“ Mangga ndara Patih, nuwun sewu wadhahe naming cingkir saking lemah.”

“ Wah, enak tenan, seger mak nyus!” Ngendikanipun Sapanyana.

“ Nuwun sewu menapa Kanjeng Adipati Ngersakaken ngunjuk?” Sapanyana ngaturi Sang Adipati.

“ Iya, coba sakcingkir ae kakang!” Saksampunipun Adipati Jayakusuma ngresepi dhawet, sariranipun kraos seger sumyah, sehat walafiat gitu loh!Lajeng pitaken dhateng bakulipun.

“ Enggok akur arep takon marang kowe, dhawet iki sing digawe saka apa?”

“ Niki namine cendhol dipundamel saking pathi aren, sing pethak nike namine santen, lha sing marahi manis legi niki tebu kula peres toyane!”

“ Eeeee, ya,ya pinter kowe, nek ngono kabeh para pandherek padha didhawuhi ngombe dhawet iki, tumpra Enggok sesuk kowe didhawuhi teka mrene maneh nggawa dhawet kaya iki!”

“ Nggih kula sendika dhawuh Ndara Adipati?”

Saklajengipun  Patih Sapanyana nimbali para pandherek ingkang nembe sami nyambut damel supados ngaso sawatawis kaliyan nginum dhawet. Sang Adipati sampun sedinten anggenipun neggani para kawula babat alas kemiri. Kersanipun lajeng kondur ing dalem Kadipaten ing Wedari. Pakaryan kalajengaken dinten candhakipun kapimpin dening Patih Sapanyana.

Saksampunipun wekdal setunggal wulan wana kemiri resik, sumilak padhang. Pakaryan kalajengaken ndamel pendhapi Kadipaten, dalem palereman Sang Adipati, griya – griya kangge nayakaning kadipaten ugi kabangun kanthi sae. Umpaminipun, dalemnipun Patih, Jeksa, Temanggung, lsp. Ing sangajengipun pendhapi kadipaten dipuntanem wit ringin kalih cacahipun. Boten kesupen  margi ugi sampun katata kanthi sae. Para kawula ingkang sami ndherek gugur gunung nyambut damel gotong royong babat alas kemiri dipunparingi bebana utawi hadiyah awujud pasiten utawi tanah pekarangan kangge ngedegaken griya.

“ Kanjeng Adipati kepareng atur palapuran, bilih babad wana Kemiri sampun rampung. Makaten ugi pendhapi kadipaten ugi sampun jumeneng ing Kemiri. Aturipun Patih Sapanyana dhateng Adipati Jaya Kusuma.

“ Iya Kakang Sapanyana daktampa palapuranmu. Sesuk, aku saha garwaku bakal ngersakake jengkar saka papan kene tumuju ing Desa Kemiri.” Adipati Jayakusuma tuwin garwa prameswari Dewi Rayungwulan badhe jengkar saking Wedari dhateng Kemiri. Sedaya lajeng sami siaga.

Ing dinten candhakipun, Adipati Jaya Kusuma tubin garwa nitih grobag jaran, Patih Sapanyana dalah para nayakaning kadipaten nitih turangga, dene para lurah mlampah dampyak – dampyak lampahipun sesarengan tumuju Pendhapi Kadipaten enggal di Dusun Kemiri. Anggenipun bidhal kawiwitan jam pitu enjing, mlampahipun alon – alon saengga dumugi ing Dusun kemiri jam sedasa enjing.

Ing dhusun Kemiri sampun pepak andher para kawula ingkang sami badhe kepengin mangertos pemimpinipun ingkang enggal. Kajawi saking menika para kawula ugi kepengin mangertos papan panggenan enggal minangka punjering kadipaten. Mboten kesupen Enggok tiyang ingkang sadeyan dhawet ugi sampun mapan ing saklebeting kadipaten. Piyambakipun dipunparingi kalenggahan pangkat minangka pangarsa juru masak kadipaten.

Rikala Sang Adipati dalah para pandherek/pangiring lumeber ing Dhusun Kemiri para kawula sami keplok, lan surak – surak.Wonten kawula ingkang bengak – bengok, “ Wah adipatine nggantheng, ya?” Sanesipun semaur, Iya ae, wong iku turunane raja Inggris”. “ Eh……..garwane ayune kaya Bunga Citra Lestari iku lo, bintang pilem sing nek Tipi”. “ Ngawur ae ke ku, biyen rung ana tipi”.Adipati Jaya Kusuma tuwi garwa pramenwari Dewi RayungWulan sampun lenggah jejer ing ing sitinggil ngajeng pendhapi kadipaten. Sang Adipati kaadhep dening para nayakaning kadipaten. Lajeng jumeneng arsa paring pangandika. Sambutan, le, ndhuk, rungokna, ya?

“ Para kawulaku sing daktresnani, dina iku aku paring dhawung maran sira kabeh. Ya aku iki Adipati Jaya Kusuma yaiku Adipati Carangsoka kang anyar. Aku nggenti kalenggahane Rama Handhungjaya, jalaran kanjeng rama maringi kalenggahan iki marang aku. Kajaba saka iku Rama Handhungjaya sampuh sepuh. Kaping loro, daktetepake menawa Kadipaten Carangsoka saiki takgenti jeneng dadi Kadipaten Pathi Pesantenan. Jeneng iki takjupuk nalika aku saha Kakang Patih Sapanyana ngunjuk dhawet sing digawe saka pathi aren lan santen klapa. Mula kawulaku kabeh wiwit dina iki nek arep lapuran bab apa ae, urusane ing Dhusun Kemiri kene.”

“ Inggih ndara Adipati” Wangsulipun para kawula Pathi. Para kawula mireng pangandikanipun Sang Adipati sami surak – surak gumbira. Antawisipun tiyang setunggal lan setunggalipun sami caturan.

            “ Kang………..kang, saiki jenenge kadipaten wis genti, lo”.

            “ Piye, leh wis genah ngono kok takok, jenenge yaiku Kadipaten Pathi Pesantenan.”

Makaten saksampunipun negari Indonesia mardika nama Pathi Pesantenan menika lajeng dipuncekak dados Pati ngantos sakniki. ( Adhedasar cariyosipun sesepuh saking Dhusun Sarirejo, Pati ).